Je staat in een kerk, misschien wel die van de Heilige Antonius in je woonplaats, en je ziet iemand op een bankje zitten.
▶Inhoudsopgave
De handen gevouwen, de ogen gericht op een standbeeld van Maria. Er branden kaarsen. De persoon fluistert een gebed.
Jij, als niet-katholiek of twijfelaar, denkt meteen: Doet die persoon nu eigenlijk aan aanbidding? Aanbidden ze Maria niet gewoon als een god? Het is een terechte vraag en eerlijk gezegd een van de meest besproken onderwerpen tussen gelovigen onderling. Laten we dit eens goed uitleggen, zonder ingewikkelde theologie of droge regels, maar gewoon helder en scherp.
Wat is het verschil tussen aanbidding en devotie?
Om te begrijpen of Mariadevotie aanbidding is, moeten we eerst weten wat die woorden eigenlijk betekenen.
In de katholieke kerk is er een harde scheiding tussen twee dingen: latreia (aanbidding) en dulia (eerbetoon of devotie). Aanbidding is voorbehouden aan God alleen. Punt uit.
In de katholieke leer is God de Schepper, de enige die aanbeden mag worden. Als je naar een mis gaat, zie je dat gelovigen knielen voor het tabernakel (waar de geconsacreerde hostie bewaard wordt) of voor het kruis. Dat is aanbidding. Het gaat om de erkenning dat God de hoogste is, dat Hij alles is. Devotie is iets anders.
Dat is respect en liefde voor iemand die dicht bij God staat, maar niet God zelf is.
Stel je voor: je hebt een goede vriend die je heel waardeert. Je stuurt hem een kaartje, je denkt aan hem, je helpt hem. Dat is geen aanbidding, dat is vriendschap. Zo werkt het ook in de katholieke traditie met heiligen, en specifiek met Maria.
Waarom Maria dan wel?
Voor mensen buiten de kerk kan Maria soms overkomen als een soort bijfiguur. Maar in de katholieke theologie is ze dat absoluut niet.
Maria is de moeder van Jezus. Punt. Ze is een mens, net als jij en ik, maar ze heeft een unieke rol gespeeld in de geschiedenis van het geloof.
De devotie voor Maria komt voort uit haar relatie met Jezus. Ze is niet de bron van de genade, maar ze is de moeder die ons naar haar zoon leidt. Kijk maar naar de beroemde scène in de Bijbel op de bruiloft in Kana.
Jezus doet daar zijn eerste wonder, op aandringen van zijn moeder. Zij zegt tegen de bedienden: “Doe maar wat Hij jullie zegt.”
Dit is de kern van de Mariadevotie. Het is geen doel op zich, maar een manier om dichter bij Jezus te komen. Als je een kaarsje brandt voor Maria, of een rozenkrans bidt, dan vraag je haar niet om hulp als een godheid, maar vraag je haar om voor je te bidden bij haar zoon. Het is net zoals je een goede vriend vraagt om voor je te bidden als je het moeilijk hebt.
De vergelijking met een goede vriend
Stel je voor dat je moeder ziek is. Je belt je beste vriend en vraagt: "Zou je voor mijn moeder willen bidden?" Doe je dan alsof je vriend een god is? Natuurlijk niet.
Je vraagt om gebedssteun. Katholieken doen hetzelfde met Maria en andere heiligen. Ze zien Maria als de ultieme moederlijke voorbidder.
Het is belangrijk om te weten dat Maria geen "extra God" is. Ze maakt deel uit van de eenheid van God, maar ze is niet de Schepper.
In gebeden aan Maria wordt er nooit gezegd dat ze almachtig is. Ze wordt gevraagd om te bemiddelen, net zoals je iemand vraagt om een goede woord te doen bij een baas.
Wat zegt de kerk erover?
De Katholieke Kerk heeft hier duidelijke regels voor opgesteld, vooral tijdens het Concilie van Trente en later het Tweede Vaticaans Concilie. In de catechismus (het leerboek van de kerk) staat zwart op wit dat aanbidding alleen voor God is.
Er is een verschil tussen latreia (aanbidding van God) en dulia (eerbetoon aan heiligen).
Maar er is ook nog een derde term: hyperdulia. Dit is een speciale vorm van eerbetoon die alleen voor Maria geldt, omdat ze de moeder van God is. Maar ook dit is geen aanbidding.
De rol van afbeeldingen en standbeelden
Het is een verhoogde vorm van respect, maar nog steeds geen aanbidding zoals die aan God gegeven wordt. Een goed voorbeeld van hoe dit in de praktijk werkt, is de verering van relieken. Sommige kerken bewaren botten of kledingstukken van heiligen. Mensen tonen er respect aan, maar ze aanbidden die objecten niet.
Ze eren de persoon die verbonden is met dat object. Zo werkt het ook met afbeeldingen van Maria.
Een veelgehoorde kritiek van protestanten of niet-gelovigen is: "Jullie hebben beelden, dus jullie aanbidden afgoden." Dit is een misverstand dat teruggaat naar de Tien Geboden ("Gij zult geen afgoden aanbidden"). In de katholieke kerk worden beelden en afbeeldingen gezien als boeken voor analfabeten.
Vroeger konden veel mensen niet lezen. Door naar een afbeelding van Maria of Jezus te kijken, konden ze het verhaal van het geloof visualiseren. Het beeld zelf heeft geen kracht; het is een hulpmiddel om je aandacht te richten op de persoon die het afbeeldt.
Als iemand een foto van zijn overleden grootmoeder op de schoorsteenmantel heeft zetten, aanbidt hij die foto niet.
Hij herinnert zich de persoon die op de foto staat. Katholieken doen hetzelfde met religieuze afbeeldingen.
Waarom voelt het voor sommigen wel als aanbidding?
Het is begrijpelijk dat het voor buitenstaanders soms overweldigend of verwarrend kan overkomen.
De katholieke liturgie is rijk aan symboliek, geur (wierook), licht (kaarsen) en beweging (knippen, buigen). Als je iemand ziet knielen voor een standbeeld van Maria, ziet dat er inderdaad uit als aanbidding. Maar de intentie achter de handeling is doorslaggevend.
In de geest van de gelovige is de kniebuiging een teken van diepe respect en nederigheid, niet een erkenning van goddelijke macht over de schepping. Het is een lichaamstaal die zegt: "Ik ben klein, en ik heb hulp nodig van iemand die dicht bij God staat."
Daarnaast is er een culturele factor. In landen als Mexico, Polen of Italië is de devotie aan Maria heel zichtbaar en emotioneel.
Het is onderdeel van de identiteit. Voor iemand die opgroeit in een meer calvinistische of seculiere omgeving, kan deze uitbundigheid vreemd lijken. Maar het is vergelijkbaar met de passie die voetbalfans hebben voor hun club; de uitingen zijn intens, maar de betekenis is duidelijk voor degenen die erbij horen.
Conclusie: Is het nu wel of geen aanbidding?
Om de vraag direct te beantwoorden: Nee, is Mariadevotie aanbidding in de zin van het aanbidden van God? Het is een vorm van liefde, respect en gebedsverzoek aan iemand die gezien wordt als de moeder van gelovigen.
De katholieke kerk benadrukt altijd dat Maria wijst naar Jezus. Ze is als een licht dat de zon reflecteert; ze is niet de zon zelf.
Als je een kaars aansteekt voor Maria, is het doel niet om Maria te vereren als een ster, maar om licht te vinden via haar naar het hogere doel toe. Voor twijfelaars en niet-katholieken is het vooral belangrijk om te begrijpen dat de logica achter de devotie steunt op relatie en bemiddeling, niet op afgoderij. Het is een manier om het geloof tastbaar en persoonlijk te maken.
Of je het zelf wilt overnemen is een persoonlijke keuze, maar de angst voor afgoderij is vaak gebaseerd op een misverstand van wat er werkelijk in het hart van de gelovige omgaat. Het gaat er uiteindelijk om wat de intentie is. En in de katholieke traditie is die intentie altijd gericht op God, met Maria als de gids ernaartoe.